Hazırlayan
Editoryal içerik
Uzman gözden geçirme
Yapılmadı
Bu içerik bağımsız bir uzman gözden geçirmesinden geçmemiştir. Yazının taslağı yapay zekâ destekli araçlarla hazırlanmıştır; ayrıntılar için editoryal politika sayfasına bakın.
Eklem kütletmek, parmaklardan boyuna, dizlerden sırta kadar pek çok kişinin gün içinde farkında olmadan yaptığı bir alışkanlıktır. Kimi zaman sesi bilerek çıkarırız, kimi zaman da çömelirken ya da merdiven çıkarken eklemlerden kendiliğinden bir ses gelir. Bu yazıda bu seslerin nereden kaynaklandığını, kireçlenmeyle ilişkisini, parmak çıtlatmanın zararlı olup olmadığını ve hangi durumlarda bir hekime ya da fizyoterapiste görünmeniz gerektiğini anlatıyoruz.
Eklemler neden kütler?
Eklemlerden gelen seslerin hepsi aynı kaynaktan çıkmaz. En sık rastlanan iki mekanizma, eklem sıvısındaki gaz kabarcıkları ve eklem çevresindeki yumuşak dokuların kayma hareketidir.
Kütleme sesi neden çıkar?
Parmak, omurga ve diğer pek çok eklem, içi eklem sıvısıyla dolu bir kapsülle çevrilidir. Eklem yüzeyleri birbirinden hızla ayrıldığında kapsül içindeki basınç düşer ve sıvıda çözünmüş gazlar bir kabarcık oluşturur. Bu olaya kavitasyon denir ve "çıt" sesinin bu süreçle ilişkili olduğu düşünülür. Kabarcığın yeniden oluşabilmesi için bir süre geçmesi gerekir; bu yüzden aynı eklemi hemen ardından tekrar kütletmek çoğu zaman mümkün olmaz.
Tendon ve bağ kaymasıyla gelen eklem sesi
Bazı sesler eklemin içinden değil, çevresinden gelir. Bir tendon ya da bağ, hareket sırasında kemik bir çıkıntının üzerinden kayarken hafif bir tık ya da sürtünme sesi oluşturabilir. Diz, kalça ve omuz çevresinde sık duyulan bu sesler, ağrı eşlik etmediği sürece çoğunlukla zararsızdır. Uzun süre hareketsiz kaldıktan sonra ilk hareketlerde daha sık fark edilir.
Eklemden ses gelmesi normal mi?
Evet, çoğu durumda normaldir. Ağrı, şişlik ya da hareket kısıtlılığı olmadan gelen sesler, eklemin sağlıklı çalışmasının bir parçası olabilir. Bazı kişilerde eklem sesleri yaşla birlikte daha sık fark edilir; bu da tek başına bir hastalık göstergesi değildir.
Önemli olan sesin kendisinden çok, ona neyin eşlik ettiğidir. Yeni başlayan ağrı, şişlik, kilitlenme ya da güç kaybıyla birlikte ortaya çıkan sesler değerlendirilmelidir. Bu durumları aşağıda ayrıca ele alıyoruz.
Bilerek eklem kütletmek ile kendiliğinden gelen ses arasında da bir fark vardır. Kendiliğinden gelen ses, günlük hareketlerin doğal bir yan ürünüdür. Bilerek yapılan kütletme ise çoğu zaman bir sertlik ya da gerginlik hissini gidermek için başvurulan bir alışkanlıktır; bu hissin altında çoğunlukla uzun süre hareketsiz kalmak ya da kas yorgunluğu yatar.
Eklem kütletmek zararlı mı?
Kendiliğinden gelen, ağrısız sesler genellikle zararsızdır. Ağrıya yol açmadan, nazikçe eklem kütletmek de çoğu kişide belirgin bir soruna yol açmaz. Ancak bir eklemi ses çıkarmak için zorlamak, aşırı uç noktalara kadar bükmek ya da gün içinde defalarca tekrarlamak önerilmez; bu, çevredeki bağları ve kasları gereksiz yere zorlayabilir.
Omurga söz konusu olduğunda daha temkinli olmak gerekir. Başkasının sırtınıza bastırması, sizi arkadan kucaklayıp kaldırması ya da belinizi zorla çevirmesi kontrolsüz bir kuvvet uygular ve önerilmez. Profesyonel manipülasyon kararını ise eğitimli bir sağlık profesyoneli muayene sonrası verir; kemik erimesi, kırık ya da travma öyküsü, iltihaplı romatizmal hastalıklar ve ilerleyen nörolojik bulgular gibi durumlarda bu uygulama uygun olmayabilir. Bölgeye özel bilgiler için sırt kütletmek ve bel kütletmek yazılarımıza, boyun için ise boyun kütletmek ve boyun egzersizleri yazımıza göz atabilirsiniz.
Eklem kütletmek yerine ne yapılabilir?
Kütletme isteği çoğu zaman uzun süre aynı pozisyonda kalmaktan kaynaklanan bir sertlik hissine eşlik eder. Bunun yerine şunları deneyebilirsiniz:
- El ve parmaklar: Parmaklarınızı yavaşça açıp yumruk yapın, ardından bileğinizi her yöne nazikçe çevirin.
- Omuz yuvarlama: Omuzlarınızı yavaşça yukarı, geriye ve aşağı doğru yuvarlayın.
- Kısa yürüyüş: Oturma sürelerini birkaç dakikalık yürüyüşlerle bölün.
Süre, tekrar sayısı ve hareketlerin size uygun olup olmadığı kişiye göre değişir; bunu muayene sonrası bir fizyoterapist veya hekim belirler.
Hareket sırasında ağrı artarsa durun. Kişiye özel bir program için fizyoterapistinize danışın.
Eklem kütletmek kireçlenme yapar mı?
Bu, en sık sorulan sorulardan biridir. Eldeki bilgiler, parmak eklemlerini kütletme alışkanlığı ile el eklemlerinde kireçlenme (osteoartrit) arasında bir bağlantı göstermemektedir. Harvard Health'teki değerlendirmede de parmak çıtlatmanın kireçlenmeye yol açtığına dair kanıt bulunmadığı belirtilir. Kireçlenme daha çok yaş, genetik yatkınlık, eklem yaralanmaları ve eklem üzerindeki yük gibi etkenlerle ilişkilidir. Yani eklem kütletmek alışkanlığınız varsa, bunun ileride kireçlenmeye dönüşeceği endişesiyle kaygılanmanıza gerek yoktur; yine de ağrılı ya da şiş bir eklemi zorlamamak önemlidir.
Parmak çıtlatmak zararlı mı?
Ağrısız yapılan parmak çıtlatmak, mevcut bilgilere göre kireçlenmeye neden olmaz. Yine de bu alışkanlık çevrenizdekileri rahatsız edebilir ve sıkça zorlanarak yapıldığında eklem çevresindeki dokularda hassasiyet oluşturabilir. Parmak çıtlatırken ağrı hissediyorsanız, parmakta şişlik varsa ya da bir eklem takılıyorsa bu durumun değerlendirilmesi uygun olur.
Eklem sesleri hangi durumlarda önemlidir?
Aşağıdaki durumlarda bir hekime ya da fizyoterapiste başvurun:
- Sesle birlikte ağrı, şişlik, kızarıklık veya ısı artışı
- Eklemin bir pozisyonda takılması ya da kilitlenmesi
- Düşme, burkulma gibi bir travma sonrası başlayan ses ve ağrı
- Eklem hareketinde belirgin kısıtlılık ya da güç kaybı
- Ateş, açıklanamayan kilo kaybı, kanser öyküsü ya da gece istirahatte geçmeyen ağrı
- Kütletme denemesi sonrası kollarda ya da bacaklarda uyuşma, güçsüzlük
- Omurga kütletme sonrası idrar veya dışkı kontrolünde değişiklik, kasık bölgesinde uyuşma (acil)
Boyun kütletme sonrası ani ve şiddetli baş ağrısı, konuşma bozukluğu, çift görme, yutma güçlüğü ya da yüzde uyuşma gelişirse beklemeden 112'yi arayın ya da acil servise başvurun. Değerlendirme hakkında bilgi için iletişim sayfamızı kullanabilirsiniz; manuel tedaviyle ilgili diğer yazılar manuel terapi sayfamızda yer alıyor.
Sıkça sorulan sorular
Dizlerimden çömelirken ses geliyor, endişelenmeli miyim?
Ağrı ve şişlik eşlik etmiyorsa çömelirken gelen sesler sık görülür ve genellikle zararsızdır. Sesle birlikte ağrı, takılma ya da dizde boşalma hissi varsa muayene olmanız iyi olur.
Kütletme alışkanlığını nasıl bırakabilirim?
İsteğin geldiği anları fark etmek ilk adımdır. Bu anlarda kütletmek yerine hafif bir esneme ya da kısa bir yürüyüş yapmak, zamanla alışkanlığın seyrekleşmesine yardımcı olabilir.
Egzersiz sırasında eklemlerden ses gelmesi sorun mu?
Ağrısız sesler çoğu zaman sorun değildir. Egzersiz sırasında ses ağrıyla birlikte geliyorsa, hareketi yapış biçiminizi ve yükü bir fizyoterapistle birlikte gözden geçirmeniz önerilir.
Eklem kütletmek esnekliği artırır mı?
Kütletme sonrası hissedilen hafiflik genellikle kısa sürelidir ve eklemin hareket açıklığını kalıcı olarak artırmaz. Esnekliği geliştirmek için düzenli, kontrollü esneme ve hareket egzersizleri daha uygun bir yoldur.